Congestiemanagement uitgelegd: fasen, vergoeding en energieopslag

Congestiemanagement raakt steeds meer projecten die installateurs uitvoeren. PV-klanten krijgen geen terugleverruimte, bedrijventerreinen wachten op netcapaciteit en laadinfrastructuur loopt vast op het elektriciteitsnet. Dit artikel behandelt het proces van congestiemanagement, de verschillende fasen, de financiële vergoeding en de rol van energieopslag als oplossing voor netcongestie.

1. Wat is congestiemanagement?
2. Wat is de oorzaak van netcongestie?
3. Wie zijn de 6 netbeheerders in Nederland?
4. De verschillende fasen van congestiemanagement
5. Wanneer is deelname aan congestiemanagement verplicht?
6. Financiële vergoeding voor deelnemen aan congestiemanagement
7. De rol van de congestie service provider
8. Energieopslag als oplossing voor netcongestie
9. Congestiemanagement in het adviesgesprek

Wat is congestiemanagement?

Congestiemanagement is het proces waarmee netbeheerders de drukte op het elektriciteitsnet verdelen en overbelasting voorkomen. Bij congestiemanagement benutten de netbeheerders het flexibel vermogen van marktpartijen om het verbruik en de teruglevering op piekmomenten tijdelijk te verschuiven. Hierdoor blijft het elektriciteitsnet betrouwbaar onder hoge belasting en blijft er ruimte voor nieuwe aansluitingen zonder directe overbelasting.

De Autoriteit Consument en Markt stelt de regels rond congestiemanagement vast en houdt toezicht op de toepassing door de netbeheerders. Netbeheer Nederland vindt dat congestiemanagement een belangrijke rol speelt in de energietransitie, omdat fysieke netverzwaring zes tot tien jaar duurt. Congestiemanagement is daarmee een tijdelijke oplossing die op de kortere termijn extra capaciteit vrijmaakt.

Bij congestiemanagement maken netbeheerders afspraken met grootzakelijke klanten over het tijdelijk verminderen van afname of teruglevering. De deelnemende marktpartijen ontvangen daarvoor een vergoeding binnen een vast contract met de netbeheerder. Hierdoor blijven ingrijpende maatregelen beperkt en wordt het bestaande elektriciteitsnet efficiënter benut.

Netcongestie en congestiemanagement worden in de praktijk door elkaar gebruikt, maar betekenen niet hetzelfde. Netcongestie is de situatie waarin het elektriciteitsnet vol zit door een tekort aan transportcapaciteit. Congestiemanagement is het proces waarmee de netbeheerders die drukte beheersen door flexibel vermogen van marktpartijen in te zetten en overbelasting te voorkomen.

Wat is de oorzaak van netcongestie?

Netcongestie ontstaat door een tekort aan transportcapaciteit op het elektriciteitsnet. De vraag naar elektriciteit groeit door elektrificatie: warmtepompen, elektrische auto's en industriële proceselektrificatie verhogen het verbruik structureel. Tegelijk groeit de opwek van zonne- en windenergie, die op piekmomenten wordt teruggeleverd aan het net. De netbeheerders zien het aantal knelpunten in Nederland de afgelopen vijf jaar meer dan verdubbelen.

Op zonnige middagen tussen april en september is de productie van elektriciteit hoger dan de lokale vraag kan opnemen. Het lokale elektriciteitsnet loopt op die momenten tijdelijk vol doordat te veel klanten tegelijk terugleveren. Dezelfde beperkte ruimte speelt bij laadpleinen en bedrijventerreinen met hoge vraagpieken, waar de elektriciteitsvraag piekt in plaats van de opwek.

Congestiemanagement overbrugt de periode tot aan netverzwaring. Door het flexibel vermogen van marktpartijen te benutten, ontstaat extra capaciteit voorafgaand aan fysieke netverzwaring. Hierdoor blijft het transport van elektriciteit gegarandeerd tijdens de transitieperiode.

Wie zijn de 6 netbeheerders in Nederland?

Nederland telt zes regionale netbeheerders voor het distributienet (zie afbeelding):

• Liander: Noord-Holland, Flevoland, Gelderland, Friesland en delen van Zuid-Holland

• Stedin: Zuid-Holland, Utrecht en Zeeland (inclusief Enduris)

• Enexis: Groningen, Drenthe, Overijssel, Noord-Brabant en Limburg

• Coteq: delen van Overijssel en Gelderland

• Rendo: delen van Drenthe en Overijssel

• Westland Infra: delen van Zuid-Holland rond het Westland

TenneT beheert het hoogspanningsnet en verzorgt het transport van elektriciteit tussen de regio's. De Nederlandse netbeheerders voeren congestiemanagement uit op het distributieniveau waar de knelpunten ontstaan. Elke van de zes netbeheerders publiceert een actuele netcongestie-kaart met gebieden waarin congestiemanagement tijdelijk actief is.

De verschillende fasen van congestiemanagement

Congestiemanagement kent verschillende fasen. Hoe voller het elektriciteitsnet raakt, hoe ingrijpender de maatregelen worden die de netbeheerder inzet.

Fase 1: vrijwillige deelname via vrije biedingen

In fase 1 doen marktpartijen vrijwillig mee aan congestiemanagement. De klant bepaalt vast hoeveel flexibel vermogen wordt aangeboden en tegen welke prijs. De prijs bepaalt welke biedingen de netbeheerder accepteert: biedingen met een lagere prijs per kWh krijgen voorrang op duurdere biedingen.

De vrije biedingen lopen via GOPACS, het centrale handelsplatform voor congestiemanagement. De marktpartij, meestal vertegenwoordigd door een congestie service provider, plaatst de biedingen en ontvangt de afgesproken vergoeding per geaccepteerd bod.

Fase 2a: verplichte deelname

Als fase 1 onvoldoende flexibel vermogen oplevert, gaat de netbeheerder over op fase 2a. Deelnemen aan congestiemanagement wordt dan verplicht voor klanten met grotere aansluitingen binnen het congestiegebied. De Autoriteit Consument en Markt toetst de aanvraag voordat de verplichte fase ingaat.

Fase 2b en verder

In fase 2b werkt de netbeheerder met vaste tijdsvensters waarin klanten hun afname of teruglevering aanpassen op vaste momenten. In verdere fasen zet de netbeheerder capaciteitsbeperkingscontracten in: klanten maken vooraf afspraken over momenten waarop zij het net minder belasten.

Wanneer is deelname aan congestiemanagement verplicht?

Deelnemen aan congestiemanagement wordt verplicht zodra de netbeheerder fase 2a afkondigt voor een congestiegebied. Het gecontracteerd vermogen van de aansluiting bepaalt of een klant in aanmerking komt. Grootzakelijke klanten met aansluitingen vanaf 1 MVA komen doorgaans in aanmerking voor verplichte deelname in deze fasen.

De netbeheerder voert eerst een technische analyse uit op het betreffende netgebied. Uit die technische analyse volgt welke aansluitingen meedoen aan congestiemanagement en welke fasen van toepassing zijn. De gekozen fase bepaalt hoe ingrijpend de maatregelen worden. Klanten met kleinere aansluitingen zijn niet verplicht om deel te nemen. Voor die groep is deelnemen aan congestiemanagement indirect mogelijk via een CSP die meerdere klanten bundelt tot één bieding.

De verplichting geldt voor de eindklant met een aansluiting in een congestiegebied, niet voor de installateur. De installateur levert het technische systeem waarmee de klant deelneemt aan congestiemanagement, zoals een batterij met EMS die elektriciteit opslaat en de koppeling naar het platform van de congestie service provider.

Meedoen aan congestiemanagement is financieel aantrekkelijk. De klant ontvangt een vergoeding in ruil voor het flexibel aanpassen van afname of teruglevering.

Financiële vergoeding voor deelnemen aan congestiemanagement

De financiële vergoeding bestaat uit twee componenten: een beschikbaarheidsvergoeding en een prijs per geaccepteerd bod via GOPACS. De exacte hoogte hangt af van de aansluitcapaciteit, de fase en de hoeveelheid aangeboden flexibel vermogen.

Beschikbaarheidsvergoeding

De beschikbaarheidsvergoeding is een vaste maandelijkse betaling voor het ter beschikking stellen van flexibel vermogen. De klant ontvangt dit bedrag ongeacht actieve inzet door de netbeheerder. De hoogte hangt af van de hoeveelheid voldoende flexibel vermogen op de aansluiting en het type contract.

Prijs per geaccepteerd bod via GOPACS

De tweede betaling volgt per geaccepteerd bod via GOPACS. De prijs bepaalt welke biedingen de netbeheerder activeert. Biedingen met een lagere prijs per kWh krijgen voorrang op duurdere biedingen. De klant ontvangt de afgesproken prijs voor de daadwerkelijk geleverde flexibiliteit.

Bij vrijwillige deelname in fase 1 stelt de marktpartij de prijs zelf vast. Bij verplichte deelname geldt een door de Autoriteit Consument en Markt vastgesteld tariefkader om marktmacht te voorkomen.

De rol van de congestie service provider

Een congestie service provider (CSP) is een marktpartij die namens bedrijven het flexibel vermogen aanbiedt aan de netbeheerders. De CSP sluit biedplichtcontracten of capaciteitsbeperkingscontracten af en beheert de aansturing op het moment dat de netbeheerder flexibiliteit vraagt.

De CSP verzorgt de technische koppeling tussen het EMS van de klant en het GOPACS-platform. Marktpartijen die niet zelf direct willen handelen, schakelen een CSP in om deelnemen aan congestiemanagement praktisch uitvoerbaar te maken.

Voor installateurs is de CSP een relevante schakel bij C&I-projecten met batterijopslag. Het contract met de CSP bepaalt welke koppelingen en protocollen het EMS van de batterij ondersteunt.

Energieopslag als oplossing voor netcongestie

Energieopslag maakt het voor klanten mogelijk om deel te nemen aan congestiemanagement zonder de bedrijfsvoering te onderbreken. De batterij slaat overproductie op en levert energie bij hoge vraag. Hierdoor blijft er genoeg flexibel vermogen beschikbaar voor de netbeheerders.

Thuisbatterij met EMS-sturing

Residentieel biedt een thuisbatterij met hybride omvormer flexibiliteit op de 1-fase of 3-fase aansluiting. De batterij vangt PV-productie op in plaats van terug te leveren op piekmomenten. Het EMS stuurt laden en ontladen op basis van het actuele verbruik via de P1-meter en de dynamische tarieven. Het residentieel energieopslag assortiment van Navetto bevat LFP-systemen van Huawei, Sigenergy, KSTAR en Hoymiles met EMS-integratie voor congestiereductie.

C&I-batterijsystemen voor bedrijventerreinen

Grotere aansluitingen op bedrijventerreinen vragen om C&I-batterijsystemen met 3-fase hybride omvormers. Het C&I-batterijassortiment van Navetto bevat systemen van 50 kWh tot meerdere MWh, inclusief AC-koppeling voor uitbreiding van bestaande installaties. Zo los je netcongestie op een bedrijventerrein op zonder te wachten op netverzwaring, en spreid je het verbruik over de dag.

Flexibel vermogen aanbieden via het EMS

Het EMS van een C&I-batterij koppelt met de software van de congestie service provider. Op het moment dat de netbeheerder een bod accepteert, schakelt het EMS-platform het flexibel vermogen automatisch in. De klant ontvangt daarvoor de vergoeding zonder handmatige tussenkomst van de installateur of eigenaar.

Congestiemanagement in het adviesgesprek

Klanten met een nieuwe aansluitingsaanvraag stellen de vraag wat er gebeurt als de netbeheerders melden dat er geen netcapaciteit beschikbaar is. Het antwoord is een batterij met eigen EMS en koppeling aan een CSP. De batterij maakt extra capaciteit beschikbaar zonder netverzwaring, vangt de eigen pieken op en zet de klant niet op de wachtlijst van de netbeheerder. De klant lost het tekort op met eigen flexibiliteit, ontvangt de vergoeding en draagt bij aan efficiënter gebruik van het elektriciteitsnet.

Voor grote projecten en bedrijventerreinen werkt de combinatie van batterij, EMS en CSP-koppeling als vervanging voor de gevraagde netverzwaring. De commerciële batterij-calculator rekent de businesscase door op basis van verbruiksprofiel en gecontracteerd vermogen.

PV-klanten zonder terugleverruimte profiteren van een hybride omvormer met batterij. Teruglevering op piekmomenten verdwijnt, de zelfconsumptie stijgt en de businesscase blijft rond ondanks de beperkte netruimte.